Mümin Orhan, 2005 yılında merhum ustası, Kültür ve Turizm Bakanlığı sanatçısı sedefkar Zafer Karazeybek’ten öğrendiği Osmanlı mirası sanatını, tarihi Fidan Han’daki atölyesinde sabır ve maneviyatla işliyor. Deniz kabuklarının işlenmesinden elde edilen sedef, Osmanlı döneminde özellikle saray kapıları, tahtlar, rahleler, cami minberleri ve müzik aletlerinde ince işçilikle kullanılıp kendine has bir estetik kazandı. Sedef süslemesinin kökleri çok daha gerilere dayanmakta; ilk örneklerine milattan önce 3’üncü bin yılda Sümer, Akad ve Mısır kültürlerinde rastlanıyor. Antik Yunan ve Roma dönemlerinde, küçük objelerde tercih edilen sedef, Orta Çağ’da ise Çin ve Japonya’da gelişerek zirveye ulaştı. İslam dünyasında ise 8’inci yüzyıldan itibaren Emeviler, Abbasiler ve Selçuklular döneminde cami kapıları ile minberlerde sıklıkla kullanılmaya başlandı ve Osmanlı döneminde doruk noktasına ulaştı. 16’ncı yüzyılda saray atölyelerinde çalışan ustalar, eserlerinde estetik unsurların yanı sıra dini ve sembolik anlamlar da taşıyarak bu sanatı zenginleştirdi.
‘ALLAH’IN YARATTIĞI MUCİZE, İNSAN ELİYLE SANATA DÖNÜŞÜYOR’
Sedef sanatı, Evliya Çelebi’nin ünlü Seyahatnamesi’nde dahi yer bulmuşken, sadece İstanbul’da 100 dükkan ve 500 sedefkarın bulunduğunu aktarır. Mümin Orhan, bu sanatı süslemeden öte bir maneviyat olarak tanımlayarak, Osmanlı dönemindeki her tasarımın mutlaka Kur’an-ı Kerim’deki ayet ve sure sayılarıyla ilişkili olduğunu ifade ediyor.
Sabır isteyen bir sanat dalı olduğunu belirten Orhan, deniz canlılarından elde edilen sedefin, insan emeği sayesinde sanata dönüştüğünü vurgulayarak, “2005 yılında merhum ustam Zafer Karazeybek ile tanışıp sedefkarlığa adım attım. Sedef, aslında istiridye kabuğunun şekil bulmuş halidir. Allah’ın yarattığı bir doğa mucizesinin, insan eliyle işlenerek sanata dönüşmesini sağlıyoruz. Osmanlı sedefkarlığı ‘Bu iş, camiden hanımefendinin takunyasına kadar uzanan bir zanaattır’ demekte. Sert yüzeyleri şekillendirip, ayna gibi parlatıyor ve çeşitli motiflerle ruh katıyoruz. Bu açıdan sedefkarlık, hem Türk süsleme sanatlarının hem de dünya geleneksel el sanatlarının zirve noktalarından biri konumunda” ifadelerini kullandı.
‘İNCE İNCE KESEREK ŞEKİLLENDİRİYORUZ’
Sanatının aşamalarına da değinen Orhan, “Sedef, okyanuslardan çıkan deniz kabuğudur ve bunu yurt dışından temin ediyoruz. Kabuğu küçük parçalara ayırdıktan sonra zımpara ve sulu elmaslarla tıraşlayarak inceltiyoruz. Üzerine desenler çizip yapıştırdıktan sonra, kıl testerelerle ince ince keserek şekillendiriyoruz. Sonrasında bu parçaları örneğin bir kutunun üzerine kakma yöntemiyle yerleştirip, zımparalayıp cilasını yapıyoruz” şeklinde belirtti.
Sedef işlemeciliğiyle meydana gelen her eserin yoğun emek ve sabır süreçlerinden geçtiğini vurgulayan Orhan, “Küçük bir kolye tasarımı en az 1-1,5 gün sürerken, bir sedef kutu ya da Sakal-ı Şerif kutusu yapımı 2 ya da 3 ay alabiliyor. Kapı yapımı ise 6 ay, bazen 1,5 seneye kadar uzayabiliyor. En çok zorlandığım işlerden biri Sakal-ı Şerif kutusu ve saat kadranı oldu. Bu tür işler yoğun emek ve sabır gerektiriyor. Bazen 1 hafta içinde biten bir işin zorluğu, insanı bir yıl boyunca çalışmış gibi yorabiliyor” dedi.
‘BU MESLEKLER İNCİ TANELERİ GİBİDİR, HERKESE EMANET EDİLEMEZ’
Sedefkarlığı kaybolmaya yüz tutmuş meslekler arasında görmediğini belirten Orhan, “Birçok kişi bu sanatın kaybolma riski taşıdığını düşünüyor ama ben geleneksel el sanatlarının asla kaybolmayacağına inanıyorum. Çünkü bizden sonraki nesillere aktarılması için talebe yetiştiriyoruz. Atölyemize gelen çırakları içlerinden seçerek eğitiyoruz. Bu meslekler, inci taneleri gibidir, herkese emanet edilemez. Türkiye’de gerçek usta sayısı 2 elin parmaklarını geçmez; ancak çıraklar ve talebelerle birlikte yaklaşık 150-200 kişi bu alanla aktif olarak ilgileniyor. Osmanlı döneminde ise Evliya Çelebi’nin söylediğine göre sadece İstanbul’da 100 dükkanda 500 sedefkar bulunmaktaydı. Yani sayı o dönemde çok daha fazlaydı. Yine de son yıllarda mesleğe ilgi artışı gözlemleniyor” dedi.
EN SANATSAL TARZ; ESER-İ İSTANBUL
Farklı ülkelerdeki sedef işçiliği tekniklerinin çeşitlilik arz ettiğini belirten Orhan, “Her ülkenin kendine özgü bir tarzı var. Viyana işi olarak bilinen teknik, renkli sedeflerin kırılıp yüzeye düz bir şekilde yerleştirilmesine dayanıyor. Şam işi olarak adlandırılan yöntemde ise ahşap parçacıklarıyla sedef bir araya getiriliyor. Japonya’da sedef kesilip farklı boyalarla kaplanıyor. Ancak bunlar arasında en zorlayıcı ve sanatsal kabul edilen yöntem, bizim ‘Eser-i İstanbul’ tarzımızdır. Osmanlı döneminde yapılan her tasarım mutlaka Kur’an’daki bir ayet veya sure sayısıyla ilişkilendirilerek hazırlanırdı. Günümüzde elimizde kalan her eserde de bu manevi yönü görebilirsiniz” ifadelerini kullandı.




