Patricia Cohen, Ben Casselman / New York Times
İran’da iki aydır süren savaşın ekonomik etkileri, Hindistan ve Bangladeş’te tekstil fabrikalarının kapanmasına, İrlanda, Polonya ve Almanya’da uçak seferlerinin iptal edilmesine ve Vietnam, Güney Kore ile Tayland’da enerji kısıtlamalarına sebep oluyor. Görünüşe göre, bu ekonomik kaostan en az etkilenen ülke ise, savaşın fitilini ateşleyen ABD.
Asya ve Avrupa’da resesyon belirtileri ortaya çıkarken, ABD’nin dünyanın gelişmiş ekonomileri arasında daha olumlu bir performans sergilemesi bekleniyor. Büyüme sürekliyken, işsizlik oranları da düşük seyrediyor. Royal Bank of Canada (RBC), geçtiğimiz hafta, “ABD ekonomisine dair yatırım yapmanın hâlâ zor olduğunu” açıkladı.
Dünyanın en zengin ülkelerinden biri olan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), füze saldırıları sonucu zarar gören gaz sahaları ve Hürmüz Boğazı’ndaki taşımacılığın durması üzerine ABD’den mali destek talep etti.
Son sekiz hafta içinde küresel ekonomik tablo büyük bir değişim yaşadı.
Savaşın en ağır yükü yoksul ülkelere düşecek
En derin ekonomik acı, yüksek enerji fiyatlarını karşılayamayan ve hükümetlerin bu yükü hafifletme konusunda yetersiz kaldığı yoksul ülkelerde hissedilecek. Finansman koşullarının zorlaşması, bu ülkeler için borçlanmayı daha da maliyetli hale getiriyor.
Artan yakıt ve gübre fiyatları, yıl boyunca gıda fiyatlarının yükselmesine neden olacak. Uluslararası Para Fonu (IMF), geçtiğimiz hafta Afrika’da “gıda güvensizliğinin ciddi boyutlara ulaştığını” bildirdi. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı ise Asya-Pasifik bölgesinde milyonlarca insanın çatışma nedeniyle yoksulluğa sürüklenme tehlikesi bulunduğunu vurguladı.
Chicago Üniversitesi’nde ekonomist olan ve Hindistan Merkez Bankası’nın eski başkanı Raghuram Rajan, savaşın uzamasıyla birlikte Asya’daki birçok ülkenin yakıt kıtlığı yaşadığını ve durumun kötüleşeceğini belirtti.
IMF’te üst düzey görevlerde bulunan Rajan, “Kıtlıklar giderek daha fazla hissedilmeye başlayacak” diye ekledi. Birçok ülkede gerçek etkiler ancak şimdi hissedilmeye başlıyor.
“Su kaynamaya başladı, kurbağa suyun içinde”
Enerji stokları azalıyor ve bazı sevkiyatlar durma noktasına gelmiş durumda. Rajan, “Su kaynamaya başladı, kurbağa suyun içinde ve sıcaklık yükseliyor. Artık sanayinin kapandığını göreceksiniz” ifadelerini kullandı.
Hindistan’daki çelik tesisleri ve Japonya’daki otomobil üreticileri, artan enerji maliyetleri ve azalan talep nedeniyle üretimlerini düşürdü. ABD tarifeleri nedeniyle zaten zorluk çeken Çin’deki oyuncak fabrikaları ise işlerini kaybettikleri için öfkeli işçilerin protestolarıyla karşı karşıya.
Geçen hafta Hindistan’ın kuzeyindeki Firozabad kentinde işçiler açık hava işçi pazarında dolaşıyordu. Sıvacı Muhammad Waseem, “Savaş nedeniyle iş azaldı” dedi ve bir işverenle 500 rupi (5,30 dolar) karşılığında inşaat işi için pazarlık yapıyordu. Bu, normalde kazandığından çok daha azdı.
Tuğla ve çimento yükleyen 25 yaşındaki işçi Aas Muhammad, pazara ulaşmak için evinden 8 kilometre yürümüştü. 500 rupi teklifini kabul etmeye hazırdı, fakat bu miktar bile yetersiz kalıyordu. Normalde 80 rupi olan bir kilogram tüp gazı artık 200 rupi olmuştu.
Her yıl milyarlarca doları ülkelerine gönderen ve genellikle BAE ile Suudi Arabistan’da yaşayan milyonlarca Hintli işçi, işsiz bir şekilde yurt dışında mahsur kaldı.
Hürmüz Boğazı üzerinden normalde taşınan helyum, alüminyum ve nafta gibi emtialardaki kıtlıklar, prezervatiflerden mikroçiplere kadar geniş bir ürün yelpazesinin tedarikini etkiliyor.
Elbette ABD ekonomisi de bu şoktan tamamen izole değil. Savaşın başlamasından bu yana benzin fiyatları galon başına 1 dolardan fazla artmış durumda; bu durum, özellikle düşük gelirli haneler için ciddi bir mali yük oluşturuyor.
Wall Street’te bankalar, savaşın patlak vermesinin ardından büyüme tahminlerini aşağı yönde, enflasyon tahminlerini ise yukarı yönde revize etti ve en erken sonbahardan önce yeni bir faiz indirimi olasılığını neredeyse tamamen göz ardı etti.
Savaşın etkileri ABD ekonomisini en az etkiliyor
Buna rağmen, ABD’nin iç piyasasına olan etkiler, diğer ülkelere kıyasla sınırlı kalıyor. Tüketici harcamaları güçlü, işten çıkarmalar düşük seviyelerde ve bu yıl da sağlam büyümenin devam edeceği öngörülüyor.
Ekonomistler, petrol fiyatlarının varil başına yaklaşık 150 dolara kadar çıkmadığı sürece ABD’de resesyon olasılığının ciddi bir şekilde gündeme gelmeyeceğini belirtiyor.
Ancak diğer ülkelerde durum farklı; daha yavaş büyüme ve yüksek enflasyonun birleşimi olan stagflasyon endişeleri, şimdiden alarm zillerini çaldırıyor.
Dünya genelindeki kıtlık ve yüksek fiyatlar, ekonomik faaliyetlerin azalmasına neden olan tehlikeli bir döngüyü tetikliyor: Yüksek fiyatlar yakıt talebini düşürüyor, azalan talep ise üretimi, istihdamı ve harcamayı kısıtlıyor.
Almanya’nın havayolu şirketi Lufthansa, bu yaz için planlanan 20 bin uçuşu iptal etti. Jet yakıtı fiyatlarının iki katına çıkmasıyla, dijital taşımacılık platformu Freightos’a göre dünyanın önde gelen 20 havayolu şirketinin tamamı en azından bazı uçuşlarını azaltmak zorunda kaldı. Azalan uçuşlar, turizm ve iş seyahatlerine olumsuz yansıyarak otel, restoran ve perakende harcamalarını düşürüyor.
ABD’nin en büyük avantajı, küresel rakiplerinin çoğuna kıyasla tükettiğinden daha fazla petrol ve gaz üretmesidir. Bu durum, küresel enerji piyasalarındaki dalgalanmalardan etkilenmediği anlamına gelmese de, etkileri hafifletmeye yardımcı oluyor.
ABD ekonomisi ayrıca büyük ölçüde hizmet sektörüne dayanıyor ve petrol fiyatlarındaki artıştan en fazla etkilenen enerji yoğun sanayi sektörlerine daha az bağımlı. Ayrıca, savaşa birçok ülkenin aksine daha güçlü bir ekonomiyle girmiş olması, yavaşlama karşısında daha fazla dayanıklılık sağlıyor.
Savaşı ABD başlattı, bedelini dünya ödüyor
Columbia Üniversitesi Küresel Enerji Politikası Merkezi’nin kurucu direktörü Jason Bordoff, “Dünyanın geri kalanının hissettiği acıyı biz aynı şekilde hissetmiyoruz. Bu büyüklükte bir şokta fiziksel kıtlıklar Asya’da ortaya çıkıyor ve Avrupa’ya yayılıyor. Etkileri en son hisseden biz oluyoruz” dedi.
Savaşın uzamasıyla birlikte ABD ekonomisi üzerindeki baskı da artacak. Yüksek yakıt fiyatları taşımacılık maliyetlerini artıracak ve bu durum diğer tüketim mallarının fiyatlarını yukarı çekebilir.
Biden döneminde Hazine Bakanlığı’nda baş ekonomist olarak görev yapmış olan Brookings Enstitüsü ekonomisti Ben Harris, “Bu şokun ne kadar süreceğini bilmiyoruz ve eğer devam ederse altı ay sonra çok farklı bir konuşma yapıyor olabiliriz” şeklinde değerlendirdi.
© 2026 The New York Times Company




