


ABD Başkanı Donald Trump, 7-8 Temmuz tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilecek NATO Devlet ve Hükûmet Başkanları Zirvesi’ne katılmak üzere Türkiye’ye geliyor. Zirve gündeminde savunma harcamalarının artırılması, Rusya-Ukrayna savaşı, NATO’nun güney kanadındaki güvenlik tehditleri ve Orta Doğu’daki son gelişmeler gibi önemli konular müttefik ülkelerin ana tartışma başlıkları arasında yer alacak.
Türkiye, ev sahibi ülke olarak NATO içindeki rolünü pekiştirmeyi ve Washington ile savunma sanayii ve bölgesel güvenlik konularındaki ilişkilerini güçlendirmeyi amaçlıyor.
Trump’ın ziyareti, görevdeki ABD başkanlarının Türkiye’ye gerçekleştirdiği temasların en son halkası olacak.
Son 70 yıl içinde Ankara’yı ziyaret eden 7 Amerikan başkanı, uluslararası sistemin dönüm noktalarında Türkiye’ye gelmeyi tercih etti. Soğuk Savaş’ın kritik günlerinde Dwight D. Eisenhower, komünizm karşıtı stratejisini açıklamak için Ankara’ya geldi; George H. W. Bush, Soğuk Savaş sonrası “Yeni Dünya Düzeni” vizyonunu müttefikleriyle paylaştı; Bill Clinton, Türkiye’nin küresel enerji koridorundaki rolünü vurgulayan anlaşmalara tanıklık etti; Barack Obama ise “model ortaklık” söylemiyle Türkiye’yi ziyaret etti.
İşte, 1959’dan günümüze Türkiye’yi ziyaret eden ABD başkanları, bu ziyaretlerin gerçekleştiği uluslararası konjonktür ve Ankara-Washington hattında bıraktıkları diplomatik izler:
Yıl 1959: Bir ABD Başkanı ilk kez Türkiye’de
Eisenhower, ismini taşıyan komünizm karşıtı doktrinini getirdi
1950’lerin sonları, ABD ile SSCB arasındaki Soğuk Savaş rekabetinin en yoğun olduğu dönemlerden biriydi. 1956 Süveyş Krizi sonrası Orta Doğu’da meydana gelen güç boşluğu, 1958 Lübnan Krizi ve Irak’taki askeri darbeyle daha da derinleşti. Sovyetler Birliği, diplomatik alanda etkinlik kazanmaya başlamıştı ve 1957’de Sputnik’i uzaya göndererek Washington’a teknolojik üstünlük mesajı vermişti.
Bu gelişmeler üzerine dönemin ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower, Orta Doğu’da Sovyet nüfuzunu sınırlamayı amaçlayan kendi adını taşıyan doktrinini açıkladı. Türkiye, Sovyetler Birliği ile uzun bir kara sınırına sahip olması ve NATO’nun güneydoğu kanadında yer alması sebebiyle bu stratejinin merkezi ülkelerinden biri haline geldi.
Eisenhower, Avrupa, Asya ve Afrika’daki on bir başkenti kapsayan “İyi Niyet” turu sırasında Ankara’ya geldi. 6 Aralık 1959’da gerçekleştirdiği bu ziyaret, görevdeki bir ABD başkanının Türkiye’ye yaptığı ilk resmi ziyaret olarak iki ülke ilişkilerinde tarihi bir dönüm noktası kabul edildi.
O dönemde Türkiye, ağır bir ekonomik krizle karşı karşıyaydı. 1958’de büyük bir devalüasyon yapılmış ve IMF ile ilk istikrar programı imzalanmıştı. Adnan Menderes hükümeti, Eisenhower’ın ziyaretini stratejik ortaklığı güçlendirmek ve Washington’dan ekonomik destek almak için önemli bir fırsat olarak değerlendirdi.
Bu beklenti, ziyareti geniş çaplı bir halkla ilişkiler kampanyasına dönüştürdü. Dönemin gazeteleri “Tarihi Gün”, “Eşsiz Misafir” ve “Dünyanın En Büyük Barış Havarisi Ankara’da” gibi manşetlerle çıktı. Eisenhower’ın uçağı Esenboğa’ya indiğinde, Ankara sokaklarında yüz binlerce kişi toplandı; güzergâha “Welcome Ike” pankartları asıldı, seymen gösterileri düzenlendi ve kurbanlar kesildi.
Ziyaretin siyasi zirvesi TBMM Genel Kurulu’nda gerçekleşti. Eisenhower, Türk ve Amerikan halklarının özgürlük idealine bağlılığını vurgularken, Türkiye’nin NATO ve CENTO’daki rolünü övdü. Ancak Celal Bayar ve Menderes ile yapılan görüşmelerde Türkiye’nin beklediği ekonomik yardım sağlanamadı. Ziyaret, Türkiye’nin Soğuk Savaş’taki stratejik önemini pekiştirmiş olsa da mali beklentileri karşılamadı.
Yıl 1991: Bush “Yeni Dünya Düzeni”ni Türkiye’ye getiriyor
Eisenhower’ın tarihi ziyaretinden 32 yıl sonra, 1990’ların başında ABD’den Türkiye’ye bir başka kritik ziyaret daha gerçekleştirilecekti. 1990’ların başında İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan iki kutuplu düzenin çökmesiyle Sovyetler Birliği’nin dağılması gündemdeydi. Savaş sonrası dönemin simgesi olan Berlin Duvarı yıkılmış, ABD süper güç konumuna gelmişti. 1990’da başlayan I. Körfez Savaşı ise Orta Doğu’daki güç dengelerini yeniden şekillendirmişti.
Başkan George H. W. Bush, ABD’nin lider konumda olacağı ve kapitalist politikaların hâkim olacağı yeni bir uluslararası sistemi “Yeni Dünya Düzeni” adıyla hayata geçirirken; Türkiye, koalisyon güçlerine destek vererek Washington’ın bölgedeki en önemli ortaklarından biri haline geldi.
Bush’un 20-22 Temmuz 1991 tarihlerinde Ankara ve İstanbul’a yaptığı ziyaret, Soğuk Savaş sonrası iki ülke ilişkilerinin yeni çerçevesini belirleyen ilk üst düzey temaslardan biri oldu.
Türkiye, Körfez Savaşı’nın ağır ekonomik ve insani sonuçlarıyla yüzleşiyordu. Ambargolar ve turizm gelirlerindeki düşüş, ekonomiyi zorlarken, Irak’tan gelen yüz binlerce sığınmacı sınır bölgesinde büyük bir yük oluşturuyordu. Turgut Özal, Bush’un ziyaretini Türkiye’nin stratejik önemini pekiştirmek ve savaşın yol açtığı ekonomik kayıpların telafisi için önemli bir fırsat olarak gördü.
Bush, Ankara’da Özal ve dönemin Başbakanı Mesut Yılmaz ile bir araya gelirken, görüşmelerin ana gündemini Körfez Savaşı sonrası bölgesel güvenlik, NATO iş birliği, Irak’ın geleceği ve ekonomik ilişkiler oluşturdu. İstanbul’da da çeşitli temaslarda bulunan Bush, Türkiye’nin Batı ittifakındaki konumunu överek iki ülkenin stratejik ortaklığının devam edeceği mesajını verdi.
Görüşmelerin ardından savunma ve güvenlik alanındaki iş birliği teyit edildi, ancak Ankara’nın beklediği kapsamlı ekonomik destek ve ticari kolaylıklar sağlanamadı.




