Peter S. Goodman / New York Times
Ortadoğu’daki savaşın yarattığı enerji fiyatlarındaki yükseliş, ekonomi kitaplarında anlatılan piyasa mekanizmalarının işleyişini gözler önüne seriyor gibi görünse de, aslında daha karmaşık bir güç dinamiği devreye girmiş durumda.
Çatışmalar, Basra Körfezi’nden gelen petrol arzını önemli ölçüde azaltmış durumda. Çin, Japonya, Avrupa ve ABD gibi mali gücü yüksek ülkeler, ihtiyaç duydukları petrolü temin etmek için yüksek fiyatlar ödemeyi göze alıyor. Diğer bazı ülkeler ise mevcut kaynaklarını korumak adına ihracat kısıtlamalarına gidiyor.
Bu durum, enerji fiyatlarının global ölçekte artış göstermesine yol açarken, Asya’nın daha az gelişmiş ülkeleri, Sahra altı Afrika ve Latin Amerika’da kıtlık riski artıyor.
Stokçuluk enerji krizini derinleştiriyor
Birçok ekonomist, bu durumu “stokçuluk” olarak tanımlıyor.
Massachusetts Amherst Üniversitesi’nden ekonomist Isabella Weber, “Piyasa mekanizmaları dengeli bir dağıtım sağlamaktan uzak; bu durum, güçlünün kazandığı bir orman yasasına dönüşüyor. Fiyatların artışı ile yapılan dağıtımın sonuçları ise adaletsiz oluyor” şeklinde değerlendirmelerde bulundu.
Dünya, kıtlık korkusunun kendi kendini gerçekleştiren bir olgu haline dönüşmesiyle bir kez daha yüzleşiyor. Petrol ve doğalgaz gibi stratejik emtiaların fiyatlarındaki artış, panik alımlarının yarattığı bir geri besleme döngüsü ile büyümekte. Ülkeler, ekonomilerinin hayati ürünlerden mahrum kalmaması adına alım yaparken, bu durum diğer ülkelerin de arzı kısıtlama motivasyonunu artırıyor.
Bu olgu, uzun yıllar boyunca küresel gıda arzındaki dalgalanmalarla da gözlemlendi. Benzer bir durum, COVID-19 pandemisi sırasında yaşandı; ülkeler koruyucu ekipman ihracatını yasakladı ve sınırlı sayıda aşı dozları için rekabet etti. Şimdi benzer bir dinamik, küresel enerji fiyatlarını yükseltiyor; Hindistan’da tüp gaz, Güneydoğu Asya’da ise jet yakıtı sıkıntıları ortaya çıkıyor.
“Her ülke hayatta kalma moduna geçiyor”
Cornell Üniversitesi’nden uluslararası ticaret uzmanı Eswar Prasad, “Bir kez daha beklenmedik bir şok dünya ekonomisini etkisi altına aldı ve her ülke kendi çıkarlarını koruma çabasına girdi. Bu, uluslararası işbirliği yerine bireysel hayatta kalma mücadelesine dönüşüyor” değerlendirmesini yaptı.
Geçtiğimiz hafta, Uluslararası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) ortak bir uyarıda bulunarak ülkeleri enerji stoklamaktan ve ihracat yasakları getirmekten kaçınmaları yönünde bilgilendirdi. Bu tür önlemlerin küresel durumu daha da kötüleştireceği konusunda uyarıda bulunuldu.
IMF Başkanı Kristalina Georgieva, kurumunun küresel ekonomik büyüme tahminini aşağı çekerken, “Zarar vermeyin” çağrısında bulundu.
Bu uyarı, Çin ve Tayland’ın jet yakıtı ihracatını durdurmasının ardından geldi. Bu ülkeler, iç piyasalarında yeterli stok bulundurma hedefi güdüyorlar.
Tayland için havacılık sektöründe yaşanacak olumsuzluk, büyük bir turizm endüstrisi için tehlike arz ediyor. Enerjinin tükenme korkusu, gerçeğe dönüşmeye başlamış durumda. Hükümet, dizel fiyatlarını sınırladıktan sonra sürücülerin panik alımlarıyla akaryakıt istasyonlarına akın etmesine neden oldu. Bu gelişmelerin ardından yetkililer, yakıtı karneli dağıtmayı planlamaya başladı.
Ancak jet yakıtı ihracatındaki kısıtlamalar, bölgedeki diğer ülkelere maliyet yükü getirirken, Vietnam, Myanmar ve Pakistan gibi ithalatçı ülkelerde kıtlık sorunlarını beraberinde getirdi.
Avrupa’daki büyük havayolu şirketleri, yakıtın tükenme riski konusunda uyarılarda bulundu. Lufthansa Grubu, fiyatların iki katına çıktığını belirtirken, ekim ayına kadar 20 bin uçuşu iptal edeceğini duyurdu.
Avrupa, jet yakıtının dörtte üçünü Basra Körfezi’nden temin etmekte ve bu arzın büyük bir kısmı, ABD ile İran arasındaki çatışmaların merkezinde yer alan dar Hürmüz Boğazı’ndan geçmekte.
Ortadoğu’ya bağımlılık konusunda uzun süredir kaygılar taşıyan Çin hükümeti, son yıllarda büyük petrol ve doğalgaz stoklarını artırmayı başardı. Ayrıca, güneş ve rüzgar gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından elektrik üretiminde lider konumda bulunuyor. Ancak Çin, petrolünün yaklaşık %13’ünü İran’dan temin ediyor ve bu durum, savaşın Pekin için büyük bir endişe kaynağı haline gelmesine yol açıyor.
ABD ve İsrail’in şubat ayı sonunda savaşı başlatmasının ardından Çin, çatışmalar nedeniyle kesintiye uğrayan petrol sevkiyatlarının yerine Rusya ve Brezilya’dan daha fazla petrol almayı hedefliyor.
Ancak bu süreç kolay değil. Çin’in ham petrol ithalatı, bu yıl 2025’e kıyasla yaklaşık %10 azalmış durumda. Yine de, Çin’in benzersiz petrol depolama kapasitesi, tükenme riskini büyük ölçüde azaltıyor.
Daha küçük ekonomiler ise bu kapasiteye sahip değil ve bu durum, onları büyük bir dezavantajla karşı karşıya bırakıyor.
Filipinler’de hayat durma noktasına geldi
Petrolünün %90’ını Basra Körfezi’nden ithal eden Filipinler, artan benzin fiyatları nedeniyle ulusal acil durum ilan etti. Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr., motosikletli üç tekerlekli araçlar ve jeepney sürücülerine sübvansiyon sağlayarak durumu hafifletmeye çalışıyor. Ancak bu adım, sürücülerin öfkesini dindirmedi ve grevler düzenlendi. Hükümet ayrıca, şehirlerde önemli bir yemek pişirme yakıtı olan sıvılaştırılmış petrol gazı üzerindeki vergilerin tahsilatını durdurdu.
Hindistan’da ise yemek pişirmek için kullanılan tüp gaz nedeniyle yetkililer, stokçuluk yaptığı iddia edilen işletmelere baskınlar düzenliyor.
ABD’de Başkan Donald Trump, savaşın ekonomik etkilerini sınırlamak amacıyla Stratejik Petrol Rezervi’nden milyonlarca varil petrol piyasaya sürmeye çalışıyor. Japonya da benzer bir strateji izliyor.
Enerji ithalatına bağımlı Avrupa ülkeleri, jet yakıtı ve diğer ürünler için Asya’daki zor durumdaki rakiplerinden daha yüksek fiyatlar teklif ederek küresel fiyatları artırıyor.
Bazı uzmanlar, enerjiye erişimdeki bu dengesizliğin İkinci Dünya Savaşı sonrası küreselleşmeyi yönlendiren ekonomik doktrine de bir meydan okuma olduğunu ifade ediyor. Bu doktrin, ticaretin artması ile hayati mallara erişimin sağlanarak istikrar elde edileceği fikrini temel alıyordu.
Columbia Üniversitesi’nden Nobel ödüllü ekonomist Joseph Stiglitz, “İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulan sistem, sınırların önemsiz olduğu fikrine dayanıyordu. Ancak ülkeler stok yapmaya başladığında bu durum geçerliliğini yitiriyor. Sınırlar yeniden önem kazanıyor” şeklinde görüş belirtti.
© 2026 The New York Times Company




