Hannah Beech, Muktita Suhartono / New York Times
Turistleri çekmek amacıyla bu güzel ama hayaletli adada oteller ve plaj kulüpleri inşa edilirken, toprak altından insan kemikleri gün yüzüne çıkmaya başladı.
Endonezya’nın Bali adasındaki palmiyelerle çevrili kıyı şeridinde, 1990’larda bir tatil köyü inşaatı sırasında, hayaletleri kovması için çağrılan Hindu rahibin ifadesine göre, bir kamyonetin yarısını dolduracak kadar insan kalıntısı bulundu. Birkaç kapı ötede, adanın en prestijli gece kulübüne dönüşecek olan bir arsada, inşaat işçilerinin tedirgin olmasına neden olan iki kafatası topraktan dışarı çıkmıştı. Hatta birkaç yıl önce, “cennetin kıyılarında” sloganını kullanan yeni bir plaj kulübü inşaatında, havuz ve bambu yapının yapılacağı alanda insan kalıntılarına rastlandı.
Bu ay, Endonezya’daki antikomünist katliamların başladığı tarihin üzerinden tam 60 yıl geçti. Bu olaylar, en az yarım milyon insanın hayatını kaybetmesine neden oldu ve 20. yüzyılın en kanlı ama aynı zamanda en fazla göz ardı edilen olaylarından biri oldu. Siyah giysiler içinde milisler, intikam peşinde koşan komşular ve “öldür ya da öldürül” emri verilen akrabalar; hepsi bu katliama katıldı.
Katliam mevsimi, Aralık musonlarıyla birlikte Bali’ye geldi. Bu ada, bugün lüks tatillerle anılsa da, o dönem en yüksek ölüm oranına sahip olan bölgelerden biriydi. Tarihçiler, Aralık 1965 ile 1966’nın ilk ayları arasında 80.000 ila 100.000 Balilinin hayatını kaybettiğini tahmin ediyor. Birçok ceset, o dönemde turizm sektörünün henüz etkisine girmediği, yağmurla ıslanmış mezarlıkların ve sahillerin kıyılarına atıldı.
Hindu rahip Wayan Badra, “Bali’de unutmak istediğimiz çok sayıda kemik var” dedi.
1965 ve 1966 yıllarındaki katliamlarla ilgili anılar, hem yurtdışında hem de Endonezya’da derin bir unutkanlık içinde kalmış durumda. Bu amnezi, özellikle Bali’de belirgin çünkü katliamları hatırlatan her şey tatil atmosferini bozma riski taşıyor. Tarihçilere göre, adada kitlesel turizmin geliştirilmesi, 1966’da iktidara gelen Suharto rejiminin, toplu katliamlarla sarsılan bir ekonomiyi canlandırmak için benimsediği bir stratejiydi.
“Turizm tarihimizin ve travmamızın üzerini örtüyor”
Büyükbabasını bu katliamda kaybeden Ngurah Termana, “Turizme karşı değilim ama aynı zamanda turizmin tarihimizin ve travmamızın üzerini örttüğünü kabul etmeliyiz. Katliamlar hakkında konuşmuyoruz, çünkü turizm Bali’nin uyum, barış ve yoga yeri olmasına dayanıyor” şeklinde ifade etti.
Geleneksel olarak Balililer, deniz yerine iç kesimlerdeki kutsal volkanlara yönelirdi. Teraslı pirinç tarlaları dağlara doğru uzanırdı. Okyanus, ruhların yeniden doğuşa hazırlanmak üzere gönderildiği yerdi. Bugün bile birçok Balili yüzme bilmiyor. Adanın sörf ve siyah kumlu plajlarına olan ilgi, yabancı tatilcilerin gelişiyle başlamıştır.
61 yaşındaki Ketut Suerja, siyahlar giymiş milislerin bisiklet tamirhanesi işleten babası için geldiği sırada henüz bebekti. Kıyı topluluğu Kerobokan’daki evler ateşe verildi. Babasının kuzeni olan bir öğretmen de katledildi.
Yaklaşık on yıl sonra aile, bir Hindu kremasyon merasimi için bir araya geldi. Erkeklerin cesetlerinin, bir kıyı mezarlığının yakınındaki bataklıkların içindeki bir toplu mezara atıldığı söylenmişti. Bu mezarlık, cüzzamlılar ve kremasyon ayinlerini gerçekleştiremeyecek kadar yoksul olanlar içindi. Suerja’nın akrabalarına ait kemikler bulunamayınca, erkeklerin ruhlarını yeniden doğuş için serbest bırakmaya yeteceği umuduyla mezarlıktan bir avuç toprak aldılar.

Suerja, bir yetimhanede büyüdü. Polise katılmayı düşündüğünde, köy yetkililerinin kendisine hiç şansı olmadığını söylediklerini anlattı. Suharto’nun Yeni Düzen rejimi döneminde kurbanların aileleri kamu görevlerinden men edildi ve bazıları, katliamların anılarını susturmaya çalışan turizm sektörüne yöneldi.
Bali’yi bir zamanlar korku içinde tutan milislerin üyeleri için aynı durum geçerli değildi. Toplu katliamların resmi gerekçesi, komünistlerin 30 Eylül 1965’te altı ordu generalini kaçırıp öldürerek darbe girişiminde bulunduğu iddiasıydı. Bu olayın, Endonezya Komünist Partisi’nin (PKI) daha geniş bir planının parçası olduğu asla kesin olarak kanıtlanmadı.
Fotokopi makineleri tamircisi olan Suerja, babasının nasıl öldürüldüğünü çocuklarına hiç anlatmadı. Babasına ait tek bir fotoğrafı bile yok.
“Geçmişte oyalanırsam, onu asla aşamam” diyen Suerja, “O öfkeyi içimde taşımak istemiyorum” şeklinde ifade etti.
Aylar süren katliamın ardından, ordu generali Suharto, Endonezya’yı 32 yıl boyunca güçlü bir lider olarak yönetti. (Onu iktidara taşıyan kaos, “Tehlikeli Yaşamak” ve daha yakın dönemde “The Act of Killing” adlı belgesel filmlerde anlatılmıştır.)
Gizliliği kaldırılmış diplomatik yazışmalara göre, Suharto’nun yönetimi ve onu iktidara getiren antikomünist tasfiyeler, PKI’den endişe eden Amerikalılar ve diğer Batılı güçler tarafından desteklenmiştir. PKI, dünyanın en büyük üçüncü komünist partisiydi.
Komünizm, büyük ölçüde Müslüman bir ülkede Hindu çoğunluğa sahip tek ada olan Bali’de özellikle verimli bir zemin buldu. Katı kast sistemi, sınıf atlama ve toprak erişimi konusunda çok az umut sunuyordu. Ancak ölüm mangaları tarafından öldürülenlerin çoğu parti üyesi değildi. Etnik Çinliler ve aydınlar da hedef alındı.
Bugün, Suharto’nun eski damadı, geçmişte insan hakları ihlalleri nedeniyle Amerikan seyahat yaptırımlarına maruz kalmış emekli general Prabowo Subianto, Endonezya’nın seçilmiş cumhurbaşkanıdır. Kasım ayında, 1998’de devrilen Suharto, mevcut cumhurbaşkanı tarafından “ulusal kahraman” olarak onurlandırıldı.
Geçen ayın sonlarında Kerobokan’daki bir törende, kadınlardan oluşan bir alay, tanrılara sunu olarak meyve sepetlerini başlarının üzerinde taşıdı. Erkekler davullara, gonglara ve ksilofonlara vurdu; adanın karakteristik sesi yankılandı. Festival, tropik bolluğun simgesi olan, oyulmuş ve örülmüş yapraklarla süslü kavisli bambu direklerin, yani penjorların en iyisini seçen bir




